آن اين است كه : اگر ما فاعل در افعال باشيم بايد آنچه اوّلا به فعل آورديم ثانيا نيز توانيم نمود از همهء جهات بدون اختلاف از جهت وجود قدرت و علم و قصد در افعال ، و تالى باطل است پس مقدّم نيز مثل آن باطل است . بيان بطلان تالى اين است كه ما قدرت نداريم كه كتابت كنيم در زمان ثانى مثل آنچه كتابت نموده‌ايم در زمان اوّل ، از همه « 1 » جهت ، بلكه لا بدّ است از تفاوت در ميان اينها در وضع حروف و مقاديرش . و تقرير جواب اين است كه بعضى / * الف / 178 / افعال صادر مىشود از ما در زمان ثانى مثل آنچه صادر مىشود در زمان اوّل از حركات و افعال ، و بعضى متعذّر است از ما نه آن كه ممتنع باشد ، بلكه چون احاطه كلّيه به آنچه ما كرده‌ايم اوّلا نشده و مقادير حروف مضبوط نيست پس صادر نمىشود از ما مثل اوّل مگر به طريق اتّفاق . قال : : و لا نسبة فى الخيريّة بين فعلنا و فعله تعالى « 2 » . اين جواب از شبههء آخرى است از ايشان - يعنى اشاعره - و بيان آن اين است كه : گفته‌اند كه اگر عبد فاعل باشد مر ايمان را خواهد بود بعض افعال عبد بهتر از افعال خداى - تعالى - از جهت آن كه ايمان كه فعل ماست از قرده - كه بوزينه است - و از خنزير - كه خوك است - و فعل خداست بهتر است ، و تالى يعنى بهتر بودن فعل ما باطل است به اجماع ، پس مقدّم كه عبد فاعل بودن باشد مثل آن باطل است .

--> ( 1 ) . م : - همه ( 2 ) . كشف المراد / 311